УНЬ № 13
ТРИЗ — зохион бүтээх бодлого шийдвэрлэх онол
TRIZ
40 МИНУТЫН ХУВИЛБАР
Нэг хичээлд: нэг зөрчилтэй бодит асуудал, 10 мин зөрчлийг олох (X сайжруулбал Y муудна), 10 мин 'хамгийн тохиромжтой үр дүн', 15 мин 5 зарчмаар шийдэл, 5 мин сонгох.
Гол санаа – зорилго
Теория решения изобретательских задач. Патентаас гаргаж авсан хэв маягийг ашиглан зөрчлийг ('бат бөх ч хөнгөн байх хэрэгтэй') шийддэг системтэй арга. Сургуульд: зохион бүтээхэд бүтэц өгдөг, зааж болох бүтээлч сэтгэлгээний хэрэгсэл.
Гарал үүсэл
Генрих Альтшуллер, ЗХУ-ын тэнгисийн цэргийн патентын алба, 1946 оноос; 1950–80-аад онд ЗХУ-д хөгжиж, 1990-ээс хойш дэлхийн үйлдвэрт тархсан. Сургуулийн 'ТРИЗ-педагогик' бол Орос ба хуучин ЗХУ-ын уламжлал — тиймээс Монгол багшийн дэвтэрт орос хэлээр гарч ирдэг.
Философи ба онолын үндэслэл
Зохион бүтээх асуудал бол зөрчил; зөрчлийг хязгаартай тооны зарчмаар (40) шийддэг; системүүд урьдчилан таамаглах шугамаар хөгждөг; хамгийн тохиромжтой эцсийн үр дүн бол юу ч зардалгүй шийдэл. Гэгээрлээс илүү арга.
Нотолгоо юу хэлдэг вэ
Үйлдвэрийн кейсийн нотолгоо хүчтэй; ангийн нотолгоо жижиг хэмжээний (жижиг хагас туршилтууд — жишээ нь 4-р ангийн 30 сурагчтай 2026 оны Туркийн судалгаа — бүтээлч сэтгэлгээ, асуудал шийдэх оноонд ахиц мэдээлдэг; найдвартай том туршилт алга). Батлагдсан педагогик биш, ирээдүйтэй хэрэгсэл гэж шударгаар байрлуул.
Зайлшгүй хэрэгцээ
Багш дор хаяж хялбарчилсан сургуулийн багцыг мэднэ (ideal final result, зөрчил, 10–12 үндсэн зарчим, нөөц). Жинхэнэ зөрчилтэй асуудлууд. Давтах цаг.
Үр дүн – үнэлгээ
Гаргасан хувилбар шийдлүүдийн тоо, чанар; зөрчлийг нэрлэх чадвар; байгаа нөөц ашигласан шийдэл.
Хэрхэн хэрэгжүүлэх
Хялбарчилсан сургуулийн ТРИЗ: 1. Асуудлыг хэл. 2. Зөрчлийг ол (X сайжруулбал Y муудна). 3. Хамгийн тохиромжтой эцсийн үр дүнг төсөөл. 4. Аль хэдийн байгаа нөөцийг жагсаа. 5. Зарчим хэрэглэ (хуваах, урвуулах, урьдчилан хийх, нэгтгэх…). 6. Сонгож турш.
Жишээ: 'Гэр өвөл дулаан, зун сэрүүн байх ёстой' — зөрчил; нөөц: эсгий, тооно, агаар; зарчим: хуваах ба динамик — давхарласан, авдаг эсгий.
Алдаа гарах цэгүүд
40 зарчмыг цээжлэх жагсаалт болгон заах. Зөрчилгүй асуудалд ТРИЗ хэрэглэх. Төсөл, асуудлын ажлын доторх хэрэгсэл биш, педагогик гэж үзэх.
Монгол ангид
Нотолгоо хөгжиж буй. Инженерчлэл, технологийн дугуйлан, олимпиадын бэлтгэлд нэмэлт хэрэгсэл болгон хэрэглэ — үндсэн хичээлийн арга биш.
Хүн бүрт
Бүтэцтэй зарчмын жагсаалт аутизмтай, системчилсэн сэтгэлгээтэй суралцагчдад тохирч болно.
Эцэг эхэд
Хүүхэд зохион бүтээх бодлогыг системтэй шийдэж сурна — гэгээрэл хүлээхгүй, аргатай. Нотолгоо үйлдвэрээс, ангид шинэ.
Эх сурвалж
Altshuller, G. (1984/1996) And Suddenly the Inventor Appeared. Altshuller (1999) The Innovation Algorithm. Gadd, K. (2011) TRIZ for Engineers. Bahçuvanoğlu & Bavlı (2026) Universal Academic Research Journal 8(2).